روز گذشته بود که برخی رسانهها در خبری فاش کردند جان رتکلیف، رئیس سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا) روز سهشنبه ۲۵ آگوست ۲۰۲۶ با یک فروند هواپیمای ترابری نظامی بوئینگ C-۱۷A گلوبمستر ۳ وارد مسکو شده است. براساس گزارش فایننشال تایمز و منابع دیگر، دولت ترامپ از اوکراین خواسته بود بین ۲۴ تا ۲۶ آگوست (دوشنبه تا چهارشنبه هفته جاری) از هرگونه حمله به مسکو، سنپترزبورگ و مناطق شمالی روسیه خودداری کند تا یک مقام ارشد آمریکایی بتواند با هواپیما به مسکو برود و اوکراین نیز با این درخواست موافقت کرده بود. این نخستین سفر علنیشده یک رئیس سیا به روسیه از سال ۲۰۲۱ محسوب میشود. این سفر از پیش اعلام نشده بود و ماهیت محرمانه آن، توجه تحلیلگران را به اهداف پشت پرده آن جلب کرده است. سفر رتکلیف در حالی انجام میشود که آمریکا در باتلاق هرمز گیر کرده و این احتمال میرود که بخواهد با رسیدن به صلحی ولو ناپایدار در اوکراین، برای خود دستاوردی در آستانه انتخابات میاندورهای دستوپا کند.
واکنش کرملین و رسانههای روسی
دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین ابتدا در روز سهشنبه اعلام کرد هیچ اطلاعاتی از ورود هواپیمای نظامی آمریکایی به مسکو ندارد، اما روز بعد (چهارشنبه ۲۶ آگوست) در گفتوگو با واشنگتن پست تأیید کرد رتکلیف برای «برقراری تماس میان سرویسهای اطلاعاتی» عازم روسیه شده است. پسکوف با صراحت اعلام کرد ولادیمیر پوتین با رتکلیف دیدار نکرده و چنین دیداری در دستور کار نبوده است. او جزئیات مذاکرات را فاش نکرد اما این تماسها را «پدیدهای مثبت» ارزیابی کرد و در عین حال گفت قضاوت درباره تأثیر آن بر روابط دو کشور، زود است.
گفته میشود رتکلیف از زمان تصدی ریاست سیا در ژانویه ۲۰۲۵، ارتباط منظمی با سرگئی ناریشکین، رئیس سرویس اطلاعات خارجی روسیه داشته است. برخی رسانههای روسی همچنین به امضای سه فرمان مخفی توسط پوتین در آستانه این سفر اشاره کردهاند که در سامانه اطلاعات حقوقی منتشر نشده، ولی خود آنها نیز تأکید داشتند ارتباط مستقیمی میان این دو رویداد ثابت نشده است.
ترامپ یکی از اهداف را بیان میکند
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا در گفتوگویی با گلن بک، مفسر جمهوریخواه، درباره این سفر صحبت کرده است. ترامپ این دیدار را «نیمهروتین» (نیمهمعمول) توصیف کرد و با لحنی طنزآمیز گفت: «از اینکه مردم را ناامید کنم متنفرم، اما شاید بتوانیم جنگ اوکراین را تمام کنیم». او صراحتاً اعلام کرد این سفر ربطی به ایران یا تهدیدات روسیه علیه ناتو و بریتانیا نداشته است. ترامپ در توضیح هدف سفر گفت: «ممکن است چیزی از آن دربیاید» و افزود: «آمریکا خیلی سخت کار میکند تا آن جنگ را تمام کند» و به باور او، هم مسکو و هم کییف صادقانه خواهان پایان جنگ هستند. این صحبتهای ترامپ در حالی مطرح میشود که مذاکرات صلحی که با میانجیگری خودش آغاز شده بود اکنون در بنبست است.
هرچند ترامپ بر اهمیت جنگ اوکراین در این سفر تأکید داشته اما برخی معتقدند موضوع جنگ تحمیلی آمریکا علیه ایران هم در این سفر مطرح شده است.
پیامدهای پایان جنگ اوکراین برای امنیت اروپا و موضع اروپا
اگر ادعای ترامپ مبنی بر تلاش جدی برای پایان جنگ اوکراین را بپذیریم، نخستین و مهمترین پرسش این است که مسائل امنیتی اروپا چگونه برطرف میشود و آیا خود اروپا از این وضعیت راضی است یا خیر. واقعیت این است که نگرانی اصلی اروپاییها دقیقاً از همین نقطه نشأت میگیرد: آنها بهشدت نگراناند که ترامپ آنها را از میز مذاکرات صلح حذف کند. به بیان دقیقتر، مقامات اروپایی میترسند رئیسجمهور آمریکا پس از آزاد شدن از مدیریت روزمره بحران ایران، کنترل کامل مذاکرات صلح اوکراین را به دست بگیرد و آنها را در حاشیه قرار دهد و از مسیر راهبردی خودشان که مبتنی بر اعمال حداکثر فشار بر روسیه و حمایت همهجانبه از اوکراین است، خارج شود. یک دیپلمات اتحادیه اروپا حتی بهصراحت گفته «مشغول بودن ترامپ به موضوع دیگر لزوماً چیز بدی نبود»، یعنی آنها ترجیح میدهند ترامپ کمتر درگیر مذاکرات صلح شود.
در مقابل، امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه تلاش کرده جایگاه اروپا را تثبیت کند و گفته اروپاییها الان هزینه تسلیحات اوکراین را تأمین میکنند و حق نظر دارند؛ به اعتقاد او «نوع درست مذاکره، مذاکرهای است که اوکراین و روسیه پای میز باشند و اروپاییها و آمریکاییها در کنارشان». اورسولا فون درلاین، رئیسکمیسیون اروپا نیز تأکید کرده اروپا حمایت بیچونوچرای خود از اوکراین را ادامه میدهد و بودجه ۹۰ میلیارد یورویی این اتحادیه دوسوم نیاز مالی کییف را تأمین میکند. افزون بر این، برخی مقامات اروپایی نگراناند ترامپ برای تسریع در آتشبس، از کییف بخواهد شرایطی را بپذیرد که به سود پوتین تمام شود. همچنین اروپا از موضعگیریهای ترامپ در قبال روسیه نگران است؛ مثلاً وقتی ترامپ به رویترز گفته بود این اوکراین است - نه روسیه - که مانع توافق صلح میشود، این سخن در تضاد آشکار با موضع متحدان اروپایی قرار داشت. به عبارت دیگر، اروپا نه تنها از حذف شدن از معادله صلح هراس دارد، بلکه از این میترسد هرگونه توافقی که ترامپ با پوتین به آن برسد، بدون تضمینهای امنیتی کافی برای اوکراین و اروپای شرقی باشد و در نتیجه، معمای امنیتی اروپا را نه تنها حل نکند، بلکه پیچیدهتر هم کند. خلاصه اینکه اروپا در شرایط فعلی به هیچ وجه از این وضعیت راضی نیست و با دیده تردید و نگرانی به نقشآفرینی ترامپ در پایان جنگ اوکراین مینگرد.
تأثیر پایان جنگ اوکراین بر جنگ آمریکا علیه ایران
دومین محور مهم، تأثیر پایان جنگ اوکراین بر جنگ آمریکا علیه ایران است. این دو میدان نبرد بهطرز پیچیدهای به هم گره خوردهاند. نخست اینکه خود سفر محرمانه رتکلیف به مسکو در ۲۵ آگوست در شرایطی انجام شد که تلاشهای میانجیگرایانه آمریکا برای پایان جنگ اوکراین عملاً در بنبست قرار داشت و همزمان تنشها بر سر رابطه مسکو با تهران نیز تشدید شده بود. تحلیلگران متعددی معتقدند یکی از اهداف احتمالی این سفر، متقاعد کردن کرملین برای توقف کمکهای نظامی و اطلاعاتی به ایران بوده است.
بث سنر، معاون پیشین مدیر اطلاعات ملی آمریکا بهصراحت گفته این دیدار میتوانسته با «آتشبس در ایران» مرتبط باشد. حتی برخی گمانهزنیها حاکی از آن است که رتکلیف ممکن است به دنبال جلب موافقت روسیه برای پیوستن به تحریمهای گسترده جدید آمریکا علیه ایران بوده باشد. از سوی دیگر، پایان جنگ اوکراین میتواند منابع نظامی و اطلاعاتی آمریکا را که تاکنون در اروپای شرقی متمرکز بوده، آزاد کند و به کاخ سفید امکان دهد تمرکز بیشتری بر جبهه ایران داشته باشد.
براساس برخی گزارشها، دولت ترامپ حتی به دنبال کمک نظامی اعضای جی۷ برای تثبیت یک چارچوب آتشبس با ایران بوده است.
در مقابل، برخی تحلیلگران معتقدند پیروزی یا عقبنشینی آمریکا در جنگ با ایران میتواند پیامی روشن برای پوتین داشته باشد؛ بهطوری که اگر ایران مجبور به پذیرش توافقی شود که عملاً نوعی تسلیم محسوب میشود، این برای پوتین نشانهای خواهد بود که هرچه سریعتر جنگ اوکراین را به پایان برساند. به عبارت دیگر، پایان جنگ اوکراین میتواند هم به معنای آزادسازی منابع آمریکا برای رویارویی با ایران باشد و هم به عنوان اهرم فشاری علیه مسکو برای کاهش همکاریهای نظامیاش با تهران عمل کند. با این حال، برخی منابع نیز هشدار دادهاند تلاش واشنگتن برای پایان همزمان دو جنگ، تاکنون با شکست در هر دو جبهه همراه بوده و آتشبس ایران در حال از هم پاشیدن و مذاکرات اوکراین در بنبست است. به هر روی، آنچه مسلم است این است که پایان جنگ اوکراین - اگر محقق شود - بیتردید معادلات را در جبهه ایران نیز دستخوش تغییر خواهد کرد، چه از نظر آزادسازی منابع آمریکا، چه از نظر تغییر موازنه قدرت در منطقه و چه از جنبه تأثیر آن بر محاسبات راهبردی کرملین در قبال تهران.
در پایان اینکه هرچند این سفر مهم است اما کرملین کوشیده از اهمیت این دیدار بکاهد و آن را صرفاً یک تماس اطلاعاتی معرفی کند و دیدار با پوتین را تکذیب کرده است. ترامپ هم در گفتوگو با گلن بک همین فضا را حفظ کرده و سفر را «نیمهروتین» خوانده، هرچند در حرفهایش این نکته را گنجانده که ممکن است همین تماسها روزی به نتیجهای ملموس ختم شود.
با این حال، نگرانیهای اروپا از حذف شدن از معادله صلح و همچنین پیچیدگیهای تأثیر این جنگ بر جبهه ایران، نشان میدهد هرگونه تحول در اوکراین، فارغ از اینکه به صلح بینجامد یا نه، موجهای گستردهای را در سطح امنیتی اروپا و معادلات خاورمیانه به راه خواهد انداخت. هنوز هیچ توافق یا بیانیه رسمی از این سفر منتشر نشده و همه منتظرند ببینند این «تماس اطلاعاتی» چه تأثیری بر روند آینده جنگ و موازنه قدرت در دو جبهه اوکراین و ایران خواهد گذاشت.
نظر شما